​मंकाः संघर्ष बिना अधिकार काय् फइमखु
डि.आर खड्गी
 
रोम शहर मिं नयाच्वंबलय् रोमया जुजु बाँसुरी पुयाच्वन धाःगु बाखं न्यनातयागु दु । शहर मिं नयाः ध्वस्त जुइधुंकाः तिनि बाँसुरीया धुन बन्द जुल । रोमया जुजुंथें नेवाःत नं भाषा व संस्कृति म्वाका तय्माः धकाः मस्ती जुयाः मेगु छुं हे बिचाः मयासें लट्ठ जुयाच्वंगु खनेदु । अथे धइगु नेवाःतय्सं राजनीतिककथं चेतनशील जुइगु कुतः यानाच्वंगु खनेमदु । जब राजनीतिककथं चेतनशील जुइ, अलय् जक झीगु स्थिति छु जुयाच्वंगु दु ? झी गन लानाच्वंगु दु ? झी गन वनेमाःगु खः ? धइगु थःम्हं सीके फइ । गुलि गुलि भाषा व संस्कृति म्वाकातय्माः धकाः मस्त जुयाच्वनी, उलि हे नेवाःतय्गु अवस्था नं स्यना वनाच्वंगु दु । 
 
जब आर्थिककथं कमजोर जुयावनी, वास्तविक राजनीतियात थुइके फइमखु, अवश्य नं जाति विस्थापित जुइत बाध्य जुइमाली । नेवाःतय्गु अवस्था नं अथे हे जुयाच्वंगु दु । आर्थिक व राजनीतिक अवस्थाया बांलाक्क थुइके मफूगु हुनिं नेवाःत झन्झन् विस्थापित जुजुं वनेमाल । खस बर्मू व मधेसीपाखें स्वनिगःया जग्गा जमीन कब्जा यानाः नेवाःतय्त विस्थापित याय्गु रणनीति म्हिताच्वंगु दु । नेवाःतय्सं धाःसा थःगु छेँ बुँ मिया वनाच्वंगु दुसा थ्वया नापनापं छेँय् बालं तयाः जीवन हनाच्वंगु दु । कारण नेवाःतय्गु लजगा धमाधम गैर नेवाःतय्सं लाका यंकूगुलिं खः । 
 
वि.सं. २०४० साल न्ह्यःतक नेवाःतय्गु ल्हातय् ब्यापार, उद्योग व सरकारी नोकरी अप्वः दुगु खः । उकिं उगु इलय् नेवाःतय्गु अवस्था बांमलाः मजू । जब २०४६ सालय् जनआन्दोलन ताःलाय् धुंकाः नेवाःतय्गु अवस्था स्यनावंगु खनेदु । यदि २०४६ सालया आन्दोलनया नेतृत्व याःम्ह नेवाः गणेशमान सिंहं सत्ताय् च्वनाः नेवाःतय्गु अस्तित्व रक्षा व आर्थिक अवस्था सुधार याय्गुपाखे ध्यान बियावंगु जूसा नेवाःतय्गु अवस्था मस्यनीगु जुइ । गणेशमान सिंह व इलय् खस बर्मूतय्गु मनोविज्ञानयात बांलाक्क थुइके मफुत । खस बर्मूतय्गु उद्देश्य राजनीतिया नामं देशया सम्पत्ति स्वाहा याय्गु खः धकाः सीके मफुत । 
 
खस बर्मूत अति स्वार्थी, जातिवादी धकाः सीके मफुत । गणेशमान अति सिधासाधा जुयाः खस बर्मूतय्त विश्वास यात । खस बर्मूतय्सं नं सिद्धान्तया राजनीति यानाः न्हूगु भिजन ज्वनाः देस विकास याइ ला धकाः अति विश्वास याय्गु ज्या यात । जब खस बर्मूतय्गु ल्हातय् सत्ता वल, उमिसं थःगु जाति बाहेक मेगु जातियात वास्ता मयात । उमिसं खस बर्मूतय्त फुक्क सरकारी ज्याकुथी मौका बियाः नेवाःतय्त ‘बाइबाइ’ यात । अझ ला साधारण पदय् च्वंपिं गैर खस कर्मचारीतय्त तक नं चीकाः फुक्क क्षेत्रय् कब्जा यायां वन ।
 
स्वनिगलय् वयाः शासन यानाच्वंपिं मल्ल शासक, शाह खलक व राणाया इलंनिसें नेवाःतय्सं भाषा, धर्म व संस्कृति रक्षाया नितिं आन्दोलन याःगु खः । राणा व शाहतय्सं नं नेवाःतय्त तसकं शोषण व दमन याःगुलिं नं नेवाःतय्गु अवस्था खराब जुया वनाच्वंगु खः । व इलय् नेवाः न्ह्यलुवातय्सं नेवाःतय्त सशक्त ढंगं छप्पँ यानाः आन्दोलनय् क्वकाय् मफूगलिं शासक वर्गं याउँक हे दमन यात । नेवाः न्ह्यलुवातय्सं ईकथं राजनीति व रणनीतिइ ह्यूपाः हय्माःगु खः ।
 
न्हापां राणा व शाहया पालय् भाषा, धर्म व संस्कृति रक्षाया नितिं जक आन्दोलन याय्गु पाय्छि खने दयाच्वंगु खः । छाय्धाःसा व इलय् गैर नेवाःतय्गु उपस्थिति स्वनिगलय् तसकं हे म्हो जक खनेदुगुलिं खः । थ्व हे हुनिं यानाः स्वनिगःया आपालं उद्योग, ब्यापार व सरकारी नोकरी नेवाःतय्गु ल्हातय् लानाच्वंगु खःसा नेवाःतय्गु अवस्था उलि स्यंगु खनेमदु । तर २०४६ सालया जनआन्दोलन लिपा खस बर्मूतय्सं स्वनिगलय् स्थानीयबासीतय्त अल्पमतय् लाका वनेगु ल्याखं राजनीति याःगु खनेदुसा स्वनिगलय् नेवाःतय्सं यानाच्वंगु लजगाः व सरकारी नोकरीइ थःपिनिगु लागा विस्तार यायां वंगु खनेदु ।
 
झीसं खनाच्वनागु दु कि निगू शक्ति खस बर्मू व मधेसीत राजनीतिककथं राज्यया सुविधाय् मोजमस्ती यानाच्वंगु दु । खस बर्मूतय्सं थःगु पूख्र्यौली ज्या ‘पण्डित्याईं’ याय्गु त्वःताः राजनीतिक पण्डित जुयाः थःगु ल्हातय् लाकल पार्टीयात । अथे हे मधेसीत भारतं नियोजितकथं नेपाः छ्वयाः राजनीतिक याकाः ई वल कि तराईया भूभागु अलग्ग याकेगु ल्याखं राजनीति यानाच्वंपिं जातित खः । 
 
बास्तवय् थौंया आधुनिक य्ग धइगु हे विज्ञान व प्रविधिया ई खः । उकिं न्ह्याग्गु जाति सत्ताय् वंसां नं मेमगु जातियात पक्षपात याइगु ई मखु । कारण हरेक नागरिक थःगु क्षमता, योग्यता व भिजन ज्वनाः देस विकास याय्गु ह्वःताः बीमाःगु खः । तर नेपालय् अथे मजूसे छगू जाति अर्थात खस बर्मूतय्सं आदिवासी जनजातितय्त शासन यानाच्वन । शासन यानाच्वंगु जाति देस विकास याय्त मस्वःगु जक मखु, देसया सम्पत्ति स्वाहा याय्गुकथं राजनीति यानाच्वंगु दु । धाथें खस बर्मू व मधेसी निगू जातिं जक शासन यानाच्वन धाःसा देशया आदिवासी नेवाःतय्गु अवस्था अति नाजुक अवस्थाय् लाइगु स्वभाविक खः । 
 
वया नापनापं देसयात हे कुचा याइमखु धाय्मफु । अथे जूगुलिं आदिवासी जनजाति व नेवाःत राजनीतिककथं सचेत जुयाः थःगु अधिकारया नितिं संघर्ष याय्माःगु अति आवश्यक जुइधुंकल । नेवाःत व मेमेगु आदिवासी जनजातित छप्पँ जुइमफूगु छता कारण मध्ये थ्व नं खः कि खालि भाषा, धर्म व संस्कृतियात जक बः बियाः राजनीतिक अधिकार ल्वःमंकाच्वंगुलिं खः । यदि राजनीतिककथं सचेत जुइफूगु जूसा अवश्य नं फुक्क छधी छप्पँ जुयाः राज्यया सुविधा व अधिकार प्राप्तिया नितिं न्ह्यज्याइगु खः । 
 
यदि नेपाःया राजनीतियात गहिराइलय् वनाः अध्ययना याना स्वलधाःसा नोवःत पीडित जुयाच्वनेमाःगु निगू कारण खनेदु । छगू ला शासक वर्गपाखें पीडित जुयाच्वनेमाःगु ला अवश्य नं खत, मेगु कारण नेवाः नेतातय्गु नं कमि कमजोरी खनेदु । अथे धइगु शासकवर्गया नीति हे जुल स्वनिगःवासीतय्त अधिकारहीन यानाः दुःख बीगु । मेगु नेवाः नेतातय्सं नं शासकवर्गया कुनीतियात सशक्त ढंगं विरोध याना वनेमाःगु खः, तर अथे मजुयाच्वंगुलिं नेवाःत झन्झन् पीगि जुजुं वनाच्वंगु खः।