चीन व ताइवान, छगू दे, निगू प्रणाली ?
उपेश महर्जन | अनलाथ्व तृतीया ११४६, जेष्ठ ५ मंगलवाः
अमेरिकी साम्राज्यवादया न्ह्यःने बुुलुहँु थःत बल्लाकाः हलिन्यकं वयाच्वंगु चीनं फुक्क ख्यलय् बिस्कं अस्तित्व स्थापित याना वयाच्वंगु दु। म्हिगः हलिन्यकं सहलहया केन्द्र वासिंगटन डीसी जुयाच्वंगुलि आः बेइजिंग जुयाच्वंगु दु । सामरिक रुपमा न्हापा व लिउ लाःगु देय्क अःखः विचाः दु । सोभियत संघ व अमेरिका नापं शीतयुद्ध जूगु इलंनिसें जक मखु निक्वःगु विश्वयुद्धनिसें फुक्क धयाथें देय्यात चीनं आकर्षित यागु खः। कम्युनिष्ट जूसांतबि पुँजीवादी राज्य व्यवस्था दुगु हंगकंग व मकाउयात छगू दे, निगू प्रणालीइ लागू याःगु खः । अमेरिकाया छगू धु्रब चीनं मदिक्क न्ह्यब्वयाच्वंगु ताइवानया मुद्दाया ल्याखँ मेगु धु्रब जुइत ताःलागु दु । निगू तःधंगु शक्तिशाली देया शक्ति सन्तुलनं हुनि ताइवानया मुद्दायात गये यानाः याउँक छगू देय्, निगू प्रणाली दुथ्याके फइगु धैगु न्हूगु न्ह्यसं ब्वलंगु दु । चीनं ताइवानयात गथे यानाः छप्पँ यायेफइ वा गुबले ताइवान छगू पूर्ण रुप स्वतन्त्र दे जुइफइ ? थ्व च्वसुया मु आज्जु खः ।
चीन व ताइवानया इतिहास
चीन व ताइवानया इतिहास दुवालेगु खःसा सछि दँ लिउने वनेमाः । चीनया सामन्तवादी जुजुपिंत क्वथलाः लोकतान्त्रिक राज्य व्यवस्था हयेधुकाः डा. सन् यात्सेनं चीनयात धिसिलाक्क न्ह्याकेमफुगु धासें चिनिया कम्युनिष्ट पार्टीं विद्रोह याःगु खः । विद्रोह तालायेधुंकाः चियान काइसेक व क्वमितांग पार्टी मू चीन त्वःताः उबलय् टाइपेइ (आः ताइवान) य् जक लिकुंगु खः । माओया विद्रोह सुथांलाःगु जक मखु जापानी सेनायात नं चीनं बुकाबिगु खः । सन् १९४९ लिसें माओं ताइवानयात थःगु लागा धैच्वंगु खः ।
चीनय् कम्युनिष्ट सरकार दुगुलिं जनवादी गणतन्त्र चीन (पीआरसी) धायेगु यातधाःसा ताइवानय् पुँजीवादी व्यवस्था दुगुलिं गणतन्त्र चीन (आरओसी) धायेगु यात । अमेरिकां पीआरसीयात मान्यता मब्युसे आरओसीयात मान्यता बियाः संयुक्त राष्ट संघय् प्रतिनिधित्व याकुगु खः । सन् १९५४ य् ताइवान नापं रक्षा सन्धि तक अमेरिकां याःगु खः । तर सोभियत संघनापं अमेरिकाया शितयुद्ध जुयाच्वंगु इलय् सन् १९६९ य् निगू कम्युनिष्ट दे सोभियत संघ व चीनया वैचारिक ल्वापू सैन्य कथं नं जुइधुंकाः अमेरिकां उकिया लभः काःगु खः ।
अमेरिका चीन स्वापू व ताइवानया भविष्य
भियतनामा ल्वापूइ अमेरिका बामलाक्क तक्यनाच्वंगु व मेखे चीन सोभियत संघ नापं तक्यनाच्वंगु इलय् शत्रुया शत्रु मित्र धैगु खँग्वःयात निगुलिं देशं नालाकयाः सन् १९७० शान्तिपूर्ण सहलह यात । खय्त ला अमेरिका व चीन शत्रु हे खः । थ्व सहलहयात सन् १९७२ या अमेरिकी राष्टपति रिचार्ड निक्सन चीन भ्रमण यानाः माओत्सेतुगं ताइवानया मुद्दायात थःथःगु कथं ब्याख्या यायेफइगु कथं यानाः शान्तिपूूर्ण सहलह यात । २३ दँया शत्रुतायात न्हकाः अमेरिकां चीनयात पासाया व्यवहार जक मखु ताइवानं संयुक्त राष्ट संघया सिट नं त्वतेमाल । अमेरिकां चीनयात आधिकारिक प्रतिनिधिया रुपय् सुरक्षा परिषदय् भिटो पावर दुगु स्थायी दुजः तक दयेकाबिल । परिषदय् अमेरिका, रुस, चीन, बेलायत व फ्रान्सया स्थायी दुजः खः । थुकिया लिच्वः सन् १९७९ य् राष्टपति जिम्मी कार्टरया पालय् ताइवानयात सार्वभौम देय्या मान्यता त्वाःथल तर ब्यापारिक रुपं कयेच्यानाः तल । थौं चीनयात १८० देशं मान्यता ब्यूगु दु । थ्व फुक्क देशं छगू चीन नीतियात दुग्यंक नालाकाःगु दु, व धैगु ताइवान चीनया लागा खः ।
छगू दे, निगू प्रणालीया सिद्धान्त
थ्व इलंनिसें चीन व ताइवान, निगू चीन धैगु खँग्व बुँलुहु तनावन । छाय्धाःसा चीनया छगू जक न्ह्यसः आः ताइवान सछि दँतक पियाः नं चीनय् छप्पँछधि यायेगु । अथेजुयाः नं बेलायती साम्राज्यवादं हंगकंग व पोर्चुगल साम्राज्यवादं मकाउ लितः हयाः छगू देय् निगु प्रणालीयात न्हूधाः याःगु खः । थ्व धैगु ताइवानयात नं थ्व प्रणाली दुथ्याकाः छप्पँछधि यानाः चिनियाँ राष्टवादयात धस्वाकेगु खः ।
ताइवानया राजनीतिक व राष्ट्रिय पहिचान
राष्ट संघं ताइवानयात पितना छवयेधुंकाः उबलेनिसें स्वशासित लोकतन्त्र दुगु देया कथं न्ह्यानाच्वंगु दु । गबलें गबलें चिनियाँ टाइपेइया नामं नं ब्वति काइगु याः । ताइवानया सेमिकण्डक्टर अथे धैगु आइसी, थौं कन्हय् एआईया निंतिं जक व्यापारिक रुपं अनौपचारिक स्वापु तयेगु याः । अथेखःसां नं ताइवानयात स्वतन्त्र देय् धकाः १२ गू चिधंगु देशं जक मान्यता ब्यूगु दु । ताइवानी सरकार, लोकतन्त्र, निर्वाचन, सेना, बजेट, जनमत फुक्क दु ।
छगू दे, निगू प्रणालीया खँग्वः निदँ धुंका हंगकंगय् जूगु तःधंगु प्रदर्शनया झ्वलय् ताइवानं छगू पाठया रुपं काःगु विश्लेषकपिनिगु धापु दु । अन जूगु राजनीतिक हिसांया हुनि आपालं ताइवानी शासकपिंस थःत चिनियाँ मधासें बिस्कं पहः दुपिं जाति अर्थात् ताइवानी धका धायेगु यात । अर्थात् फयांफछि चिनियाँ मधायेगु व चीननापं छुँ न स्वापू मदुपिं बिस्कं मेगु हे राष्ट्रवाद दुपिं धायेगु यात । चीननापं छप्पँ जुइगु वा पूर्ण स्वतन्त्र जुइगुसिबें नं ताइवानं थःत स्वायत्त लागा व देय् धकाः धयाच्वंगु दु ।
अमेरिकी सुरक्षा व चिनियाँ रणनीति
अमेरिकी साम्राज्यवादं निक्वःगु विश्वयुद्ध धुंकाः थःगु छत्रछाँयाय् फुक्क देय्तय्त थीथी कथंया रणनीति नालाकाःगु दु । युरोपय् नाटो धाइथें प्रशान्त महासागरय् इन्डो–प्यासिफिक रणनीति नालाच्वंगुु दु । क्वाडय् जापान, दक्षिण कोरिया, भारत व अष्टेलियायात तयातःगु दु । अथेहे, अष्टेलिया, बेलायत व अमेरिकाया मेगु सुरक्षा रणनीति नं दु । थुकिं यानाः ताइवानयात सुरक्षा कुसाय् तयेगु अमेरिकाया रणनीति खः ।
अमेरिकी साम्राज्यवादं यकःति हलिन्यकं सुरक्षा बिइमफैगु तातुनां थथे थीथी रणनीति दयेकाच्वंगु इलय् चीनं हलियात सुरक्षा व व्यापारपाखें थःगु ल्हातय् तयेगु कुत यात । छगू गरिब देय् चीनं थांै फुक्क कथं धनि । हलिं जुइगु छुँ नं झाकायात शान्तिपूर्ण रुपय् ज्यंकेत चीनयान मन्यकं मगाइगु जूगु दु । अमेरिका व रुस जक मखु मेगु शक्ति देय्या रुपं चीनं थःत थंगु दु । रुस युक्रेन ल्वापू, पश्चिम एसियाया इजरायल व इरानया ल्वापू व ताइवानया मुद्दाय् चीनं थःगु ल्हाः बिस्कं च्वनाबिउगु दु । थज्याःगु कथं न्ह्यातधाःसा छगू दशक दुने चीन अमेरिकाया ल्यूने तयाः न्हापा लाइगु सम्भावना मदु धाये फइमखु । थुलि जक मखु, चीनं सांघाई संगठन, बेल्ड एण्ड रोड इनोसियटिभ, ब्रिक्सयात नं छय्ःगु दु । चीनं लिपांगु इलय् एआई जक मखु सैन्य क्षमताय् आपालं थःत बल्लाकेगु ज्या याःगुलिइ अमेरिका स्वयां नं चीनपाखे लिइमाःगु धकाः धायेगु यानाहःगु दु ।
ताइवानय् जनमत सिर्जना
लिपांगु इलय् ताइवान दुने हे चीनं थःगु बिचाःयात दुग्यंक छ्वःगु दु । कोमिंताग पार्टी ताइवानय् आः विपक्षी दल खः । थ्व दलया प्रमुखयात ह्याउँगु कार्पेटय् चीनया राष्टपति सीं लसकुस यानाः आधिकारी प्रतिनिधित्वया रुपं हलियात क्यनाब्यूगु दु । ताइवानया न्ह्यलुवाः पार्टी जूगु नातां ताइवानय् बुुलुहुँ थुकिं ताइवानी राष्टवाद मखु चिनियाँ राष्टवादयात हे दुग्यंक नालाकायेगु अभियान न्ह्याकाच्वंगु दु । हिंसात्मक मखु शान्तिपूर्ण रुपं छगू देय्, निगु प्रणालीयात हाकन दुवालेगु कुत जूगु दु ।
विश्व संकट, चीनया समाधान
लिसें, हलिन्यंक जुयाच्वंगु ल्वापूइ अमेरिकाया साख बामलाक्क स्यंगु दु । सन् १९७० सिबें अप्वः अमेरिकाया इज्जत धु्लय् थ्यंगु दु । ताइवानयात छय्लाः, इरानया राज्य व्यवस्था हिला, रुसयात युक्रेनय् तक्यंका व भेनेजुयलाया राष्टपतियात अपहरण यानाः चिनियाँ अर्थतन्त्र, विचार, सामरिक महत्वयात म्हो यायेगु कुतः सुथां मलाःगुलिं चीनं ताइवान कार्डयात वाइल्ड कार्डया रुपं छय्ःगु दु । हलिन्यंकया पंगःयात ज्यंकेत चीन सक्षम दु, चीनया न्ह्यलुवाय् अथे यायेगु खःसा चीन दुनेया पंगलय् सुनाः नं ल्हाः मतयेत तप्यंक थःगु खँ तःगु दु । न्यय्दँ थुके चीनं तप्यंक ताइवान मामिलाय् ल्हाः मतयेत अमेरिकायात धायेधुंकाः ताइवान स्वतन्त्रताय् थःपिनिगु ग्वाहाली मदैगु धाःगु खः धकाः विश्लेषकपिंस धायेधुंकल । अमेरिकी राष्ट्रपति ट्रम्पं अमेरिकी व्यापारिक घरानायात चीनय् यंकाः थःगु व्यापार तब्याकाः लवः कायेधुंकुल । ताइवानपाखें सिबें सलसं अप्वः लवः चीनपाखें काये दइगु जुयाः थःथे जुइगु पक्का खः ।
लिखँ
छगू भ्याकुम जुइधुंका, बाह्य रुपं ग्वाहाली मदयेधुंकाः व देशय् दुने हे बिस्क विचाः ब्वलनेधुंकाः विद्रोह जुलधाःसा न्हूगु कथं राष्ट्रिय पंगः वइ । उकियात राजनीतिक कर्तापिसं थःगु कथं राज्य व्यवस्था हिली । राष्ट संघया मान्यता मदुगु, चिचिधंगु देय्या जक मान्यता, रक्षा सन्धि व रणनीति दुसां तबि डिफेंक्ट जुइत, दे दुनेया संस्थापन पक्षं ग्वाहालि मबिइगु, जनताया नुगः छप्पँछधि जुइत शान्तिपूर्ण कुतः यायेत इनाप यायेगु वा विद्रोह जूलधाःसा लिसें हलियंकया सामुदायपिस छगू देय्, निगू प्रणालीया जनमत, हंगकंगसिबें अप्वः स्वायत्तताया चीनं बिलधाःसा ताइवान चीनय् छधि जुइफु ।
