फुक्कं मांभाय्यात सम्मान यायेमाः
नृपेन्द्रलाल श्रेष्ठ | ञंलागा एकादशी ११४६, असोज २० मंगलवाः
प्रतिनिधिसभा न्ह्याकेगु झ्वलय् छु दिं न्ह्यः उपसभामुख रुबिकुमारी ठाकुरं खस भाषां उच्चारण यायेमफुलि सामाजिक सञ्जालय् भारइल जूगु दु। नेपाः बहुभाषिक, बहुजातीय व बहुसांस्कृतिक देय् खः। थन न्ववाइगु फुक्कं भाषा छुं नं छुं समुदायया इतिहास, संस्कृति, म्हसिका नाप हरेक समुदायाया ज्ञान नाप स्वानाच्वंगु द। अथे जूगुलि मातृभाषाया सम्मान यायेगु धइगु छगू भाषाया जक सम्मान मखु, उगु भाषानाप स्वानाच्वंगु समुदाय नापं स्वानाच्वंगु म्हसिकायात नं सम्मान यायेगु खः। छुं नं समुदायया तजिलजि थुइकेत वया भासं थुइकेमाः । संस्कार, नखः चखः, धार्मिक परम्परा, लोककला, संगीत, नृत्य, नसा त्वँसा व सामाजिक व्यवहार नाप सम्बन्धित यक्व शब्द व अभिव्यक्ति मातृभाषा नाप स्वानाच्वंगु दइ । मातृभाषा कमजोर जुयाः वनाधाःसा व नाप स्वानाच्वंगु सांस्कृतिक ज्ञान तक जोखिमय् लाइ।
थ्व हे सन्दर्भय् प्रतिनिधिसया उपसभामुख रुबीकुमारी ठाकुरं खस नेपाली भाषां न्ववागुयात कयाः नं मातृभाषाया महत्व व सार्वजनिक जिम्मेवारी नाप स्वानाः स्वयेगु यायेमाःगु खनेदु । सार्वजनिक कथं उपलब्ध सामग्रीयात कयाः ठाकुरं न्ववाःगु भाषिक प्रस्तुतियात कयाः न्ह्यसः थनेगु यानाच्वंगु दु । तर सु नं मनुखं नेपाली भाषा न्ववायेगु इलय् याइगु उच्चारण वा भाषिक प्रभाव खनेदुगुयात जक वयागु क्षमता वा योग्यता निर्धारण यायेत स्वयेगु पाय्छि मखु।
नेपाःया संविधानं भाषिक विविधतायात स्वीकार यानातःगु दु। संविधानया धारा ६ य् नेपालय् न्ववाइगु दक्व मांभाय्यात राष्ट्रभाषा धयातःगु दु। धारा ७ य् देवनागरी लिपिइ नेपाली भाषायात सरकारी कामकाजया भाय् धकाः धयातःगु दु। उकथं धारा ३२ य् प्रत्येक मनू वा समुदाययात थःगु मांभाय् छ्यलेगु अधिकार बियातःगु दु। नाप थःगु भाय्, लिपि, संस्कृति, सम्पदाया संरक्षण व संवद्र्धन यायेगु अधिकारया तकं सुनिश्चित यानातःगु दु ।
मांभाय् धइगु दकलय् न्हापां सामाजिक विद्यालय खः। मस्तय्सं थः मां अबु, छेँजः व समुदायया भाय् सयेकी । उगु हे भाषापाखे उमिसं संसारयात थुइकेगु याइ । अथेजुयाः मांभासं न्ववाइगुली नुगलय् थी । अथेजूगुलि सुं नं मनुखं मांभाय्या प्रभाव लाइगुलिइ यानाः मेगु भाय् उच्चारण यायेबलय् पाइगु स्वाभाविक भाषिक विविधताया छगू पक्ष खः धकाः थुइकेमाः । तर सार्वजनिक पदय् दुम्ह मनूया भाषिक जिम्मेवारीयात बेवास्ता याये मजिउ। उपसभामुख थेंजाःगु संवैधानिक पदय् दुम्ह व्यक्तिं संसद्या ज्या न्ह्याकेगु झ्वलय् स्पष्ट व प्रभावकारी जुइमाः। थुकिया निंतिं नेपाली भाषाया अभ्यास, संसदीय शब्दावलीया ज्ञान व औपचारिक अभिव्यक्तिया क्षमता विकास यायेमाःगु आवश्यकता खः।
मातृभाषा संरक्षण यायेगु निंतिं समुदाय जक न्ह्याः वनाः मगाः । उकिया निंतिं राज्यं नं माःगु पलाः न्ह्याकेमाः । झी थाय् मांभाय् ल्यंकेत थीथी ज्याझ्वः मदिक न्ह्याकाच्वंगु दुसा राज्य मौन च्वनाच्वंगु दु । स्थानीय सरकारं मांभाय् ल्यंकेगु निंतिं स्थानीय ब्बनेकुथिइ माभासं ब्बकेगु ज्या न्ह्याकाच्वंगु दु । तर छगू पुचलं हाकनं स्थानीय भाषा ब्बनिपिंत थाकुल धकाः धायेगु यानाहःगु दु । स्थानीय भाय् ब्बनेकुथिइ ब्वंकेत समस्या जुल धकाः सः तयेगु यानाहःगु दु । स्थानीय ब्बनेकुथिइ मांभासं ब्बकेगु सुरुवात बांलाःगु ज्या खः । थुकियात राज्यं भाषिक विविधताया संरक्षण यायेगु कथं माःगु नीति, बजेट, शैक्षिक ज्याझ्वः व संस्थागत संरचना विकास यायेगुलि पलाः ल्ह्वनेमाः । मांभाय्या शिक्षा, साहित्य, सञ्चार व अनुसन्धान यायेगु राज्यं प्रोत्साहन यायेगु ज्याझ्वः न्ह्याकेमाः ।
स्थानीय तहय् स्थानीय भाषाया अभिलेखीकरण, भाषा कक्षा, सांस्कृतिक ज्याझ्वः व प्रकाशन यायेगुलि बः बीगु ज्याझ्वः न्ह्याकेमाः । विश्वविद्यालय नाप अनुसन्धान संस्थां लोपोन्मुख भाषाया अध्ययन, दस्तावेजीकरण व डिजिटल अभिलेख निर्माण यायेगुलि योगदान यायेमाःगु थौंया आवश्यकता खः ।
नीछगूगु शताब्दीइ भाय्यात प्रविधि नाप नं स्वानाः न्ह्याः वनेमाःगु खनेदु । आः छु नं भाय् डिजिटल संसार नाप स्वायेमफुत धाःसा न्हू पुस्तां न्हियान्हिथं छ्यला च्वंगु भाय् नाप स्वापू त्वाः दलेफु । उकिं मांभाय्या डिजिटल शब्दकोश, युनिकोड फन्ट, अनलाइन पुस्तकालय, डिजिटल अभिलेख, भाषिक सामग्री नापं प्रविधिमैत्री च्वयेगु प्रणाली विकास यानाः न्ह्याः वनेमाः ।
अथेजुयाः आःया बहस धइगु ‘नेपाली भाषा बांलाक न्ववाये मफु’ धकाः आलोचना यायेगु मखु, सार्वजनिक पदय् च्वंम्हेसित भाय्या लिसें संसदीय क्षमता गुकथं विकास यानाः ग्वाहालि यायेगु धइगु जुइमाः। सयेकेगु व सीकेगु अवसर सकसित बराबर जुइमाः।
छुं नं भाय् सयेकेगु बांलाःगु खँ खः । न्हूगु भाय् सयकेगु, उच्चारण यायेगुलि बिस्क खनेदयेफु, शब्द ल्हायेगुलि थाकूइ फू व न्वयोगु शैलीइ मांभाय्या प्रभाव लायेफु। कुतः यानाः वना धाःसा पक्का न भिंकेफइ । उकिइ भाषिक अभ्यासयात उपहासया विषय दयकेगु स्वया सयकेगु अवसर कथं कायेमाः।
अझ महत्वपूर्ण खँ, भाय्यात मनूया सामाजिक वा भौगोलिक पृष्ठभूमि नाप स्वानाः स्वयेमजिउ । मधेशय् च्वम्ह मनूया मैथिली वा मेमेग स्थानीय भाषाया प्रभाव लायेफु। अथेहे स्वनिगलय् च्वपिनिगु नेपालभाषाया प्रभाव अप्वः खनेदइ। पहाडी नापं हिमाली क्षेत्रय् च्वपिनिगु थःगु हे मांभाय्या प्रभाव खने दइ । थ्व हे विविधता हे नेपाःया भाषिक विशेषता खः धइगु खँ थुइकेमाः।
थौकन्हय् सामाजिक सञ्जालय् छगू चिधःगु भिडियो वा भाषण तयाः भाइरल यानाः मनूतय्गु छवि निर्माण यायेगु ज्या व्यापक जुयाच्वंगु दु । थज्यागु अवस्थाय् सञ्चार माध्यम व सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्तातय्स भाषिक संवेदनशीलता स्वयाच्वंगु मदु । आलोचना यायेगु लोकतन्त्रया छगू ब्बः खः, तर आलोचना तथ्यया आधारित, मर्यादित व विषय केन्द्रित जुइमाः ।
रुबीकुमारी ठाकुरया भाय्या सन्दर्भय् थ्व तःधंगु न्ह्यसः ब्बलंगु खः कि, झी नेपाःमि वास्तवय् हे बहुभाषिक व समावेशी समाज दयेकेगु कि सार्वजनिक जीवनय् छगू हे भाषिक शैलीयात योग्यताया मापदण्ड दयेकेगु ?
नेपाली भाषा बालाक सयकेगु व न्ववाये फयेमाः धकाः धयाच्वंपिसं थुइकेमाःगु खँ धइगु थःगु मांभाय्यात नं उलि हे सम्मान यायेमाः । छगू भाय् सयेकेत मेगु भाय् त्याग यायेम्वाः । नेपाली भाषाय् दक्ष जुइवं मैथिली, नेपालभाषा, भोजपुरी, थारू वा मेमेगु मातृभाषायात उलि हे गर्व याये फयेकेमाः।
