– स्वकुमि सकलसित जुरुजारु थना ब्यूगु कविता ब्वनाच्वंम्ह कवि दुर्गालाल खः धकाः म्हसिका । 

– थम्हं नं अन्तरहाइस्कूल साहित्य सम्मेलनय् कविता ब्वं वनाः जिं थःत दुर्गालाललिसे म्हसिका कालबिल याना ।

छथ्वः स्कूल व त्वाःबाःया पासापिंलिसे जानाः छुं यायेमाः धइगु तातुना ने.सं. १०९७ स टाइप यानाः तय्जु लसतापौ पिथना । पासा रामशरण साय्मिं दुर्गालालजुया छेँ स्यूगु जुयाच्वन । जिपिसं वय्कःयात लःल्हायेगु बिचाः याना । वय्कः थँबही च्वनादी । उकिं छन्हु सुथय् वय्कःया छेँय् वना । तय्जु टाइप पौ लःल्हाना । जिपिं न्हूपिं ल्याय्म्हतय् थ्व कुतः खनाः वय्कः तसकं लय्ताया दिल । पत्रिका छपाना छपाना क्वथिइक स्वयादिल । उकियात अझ बांलाकेत सल्लाह बियादिल । रचना ल्ययेगु इलय् स्वय्माःगु खँ छु छु खः कनादिल । जिं अन वय्कःयात थम्हं च्वयागु छपु कविता नं न्यंका । वय्कलं कविता न्यनेधुंकाः ‘भाइ ! थन थाय् भतिचा थय्क हिलेमाली’ धकाः कुलादिल ।

कविता न्यन्यं हे वय्कलं छ्यं भतिचा फहिकाः उखे क्वथाय् च्वंम्ह थः जहानयात धयादिल– ‘पूर्ण ! भाइपिन्त थय्क्क क्वाःलः भतीचा’ खँ पूवंके हे मलाःनि ब्ल्याक टि थ्यंक वये धुंकल ।

वय्कःया थाय् वनेत ई कायेम्वाः । न्ह्याबलें वंसां जिउ । न्ह्याम्ह वंसां जिउ । मां भाय्या रचना जुइमाः, मां भाय्या खँ जुइमाः । बस् वय्कः ग्वाहालि यायेत सदां तयार ।

वय्कःया थाय् सदां हे उम्हं थुम्हं वयांच्वनी । गुलिसिनं थःगु कविता, गुलिसिनं थःगु बाखं सपूm, गुलिसिनं थःगु उपन्यास ज्वना वइ । प्रकाशन न्ह्यः वय्कःयाके सल्लाह काः वइ । वय्कलं छुं भचा हे उसि मचासें ब्वनादी । माःथाय् माःकथं सल्लाह बिइगु अझ भिंकेगु ज्या तकं यानाबियादी । वय्कः रचनाया सवालय् तसकं संवेदनशील । 

दुर्गालाल नेवाःतय् ततःधंगु आन्दोलया साक्षि जक मखु तसकं क्रीयाशील व्यक्तित्व नं खः । उबलय् वय्कः दु मदुया नं तःधंगु महत्व दु ।

२.

बि.सं. २०४३÷४४ सालय् ...उबलेया संसद राष्ट्रिय पञ्चायतया चुनाव । नेपालभाषा मंकाः खलःया नायः पद्मरत्न तुलाधर नं जनपक्षीय उम्मेदवार कथं दनेमाःगु खँ वल । भाषा ख्यःया सकल पासापिंलिसे सहलह जुल । तःन्हु तक अनेक कथं खँ जुल । तर पद्मरत्न चुनावय् दनेगु खँय् दुर्गालालजु सहमत जुयामदी । दुर्गालाया चिउताः पद्मरत्न नं स्यनी । पद्मरत्नयात नं दाग की । झीगु भाषाख्यःया छम्ह हिरा खाः जुइके बिइमज्यू ।

दुर्गालालं ज्यू मधायेक पद्मरत्न चुनाबय् दनेगु स्थिति मदु । वय्कःयात तःकथं सम्झे यायेगु कुतः जुल । मंकाः खलःया दुजः केशव स्थापितं येँ जिल्लाय् लाःगु ६६ गू गां पञ्चायतया वस्तुस्थित व्याख्या यानाः कन । चुनावय् बुइमखु धइगु डाटा न्ह्यब्वल । प्रत्येक गाबिसय् दुपिं नेवाःतय् चाहना, इमिगु स्थिति व बिचाःयात नं कन ।

(नेपालभाषा मंकाः खलकं मंकाः खलःयात येँ शहरं गांगामय् तक थ्यंकेगु, विस्तार यायेगु निंतिं उबलय् छगू ग्वहालि पुचः नीस्वंगु खः । गुकिइ केशव स्थापितया संयोजनय् रमेशमान पिया, चिनियाँमान वज्राचार्य, मनुदास श्रेष्ठ, रामशरण साय्मि, महेश स्थापित, थानकोटयाम्ह दुर्गालाल व जि नारद वज्राचार्य दुथ्याः । करिब दत्या न्ह्यः निसें सुथय् बहनि थीथी गांगामय् मदिक्क वनाच्वंगु जूगुलिं पद्मरत्न फुकं धयाथें गांया वस्तुस्थिति, अनयापिं मनूतलिसे परिचित जुयादी ।)

तर नं दुर्गालालजुयात माने यायेफुगु हे मखु । काजिलाल, दुर्गामानन्द, दबलकाजि, गणेश साय्मि, धर्म दाइ आदिआदि सकलें सकलें हारेचाये धुंकल । सुथंनिसें जूगु खँल्हाबल्हा बहनिइ निभाः बिनाः नं खिउँइ धुंकल तर दुर्गालालजु इकिधिकि सनामदी । वय्कः थःगु खँय् अडिग । लिपा पद्मरत्नजुं पाः फयाः हे –थः पञ्च जू वनेत्यनागु मखु । जनताया खँ तयेत थः जनाताया निंतिं उपयोग जू वनेत्यनागु खः । थम्हं थःत, थ्व पासापिंत गुगुं कथं नं दाग कीगु, छ्यं क्वछुइ मालिगु ज्या यायेमखु धकाः पाः फयादिल ।

अले बल्लं ज्यू, पासापिं सकसियां थ्व हे बिचाः खःसा जिगु समर्थन दु धकाः दुर्गालालजुं स्वीकृत बियादिल ।

अनं लिपा ला धाये हे म्वाःल सकसिनं स्यूगु हे खँ जुल – त्वाः त्वालय्, गांगामय् ततःकूगु चिचीकूगु कापतय्, पर्चा पम्प्लेटय् दुर्गालालया चुनावी नारां जाल । येँ जिल्ला न्यंक दुर्गालालया चुनावी नारा, पद्मरत्नया भाषण थ्वल । न्यन । 

३. 

कवि दुर्गालालजुयात कयाः समालोचक डा. ज्योतिप्रभा तुलाधरं धयादी, ‘विशुद्ध जनस्तरया प्रतीक जनकवि दुर्गालाल धात्थें हे छम्ह महान् अद्भूत वहुआयामिक व्यक्तित्व खः, वय्कःया खँ ल्हाइगु पहः तकं लयमयी व कवितात्मक जू ।’ (न्हू प्रेष्टिज नेपाः, ने.सं.११४२) 

अथेहे दुर्गालालजुया कवितायात कयाः भाजु शरद कसाःजुं धयादी, ‘वय्कःया कविता ब्वनेबलय् कवि थःहे उपस्थित जूगु अनुभव जुइ । वय्कः थःहे कविता दुने च्वनाः न्ववानाच्वंगु, थःगु हे अनुभूतियात कनाच्वंगु थें ताइ । उकिं हे वय्कःया कविताय् प्रेम, करुणा, वियोग, देशप्रेम व मांभाय् प्रतिया माया तसकं हे दुग्यंक व्यक्तजूगु अनुभव जू ।’ (नागरिक न्हिपौ २०८३÷५÷६) । अथेहे नाटककार, कवि डा. अभि सुवेदीजुं धयादी, ‘धात्थें हे दुर्गालालया कवितां मानवीय व कल्याणमुखी चेतना छ्यालब्याल यानाः ह्वलाबिइ ।’ (शब्द संयोजन, बि.सं.२०७१)

खः सरल व न्हिथं न्ववानाच्वनीगु खँग्वः छ्यलाः हे वय्कलं जीवनया गहन दार्शनिक पक्षयात थःगु कविताय् यचुक उलाः क्यनादी । उकिं हे वय्कःया कविता सशक्त व जीवन्त जूगु खः ।

दुर्गालालया कविता गीति कविता खः । वय्कलं गुबलय् लोक लसंजाःगु म्ये चिनादिल उपिं म्ये थुलि बय्बय् जुल कि नेवाःतय् थीथी नखः चखः, बिहांचुलि आदिइ व हे म्येया बोलय् बाँसुरी पुइगु याना हल । वय्कः उबलय् हे जनताया नुगः नुगलय् थ्यंम्ह जनकवि, जनगीतकार जुइधुंकल । थ्व ल्याखं वय्कः तसकं भाग्यमानी कवि खः ।

अथेहे सकसिनं स्यू वय्कःया कवितां क्रान्तिया मिजः ल्ह्वइ । न्हापा न्हापा ला न्ह्याथाय् साहित्य सम्मेलन जूसां लसकुस म्ये दुर्गालालया हे जुइ । वय्कःया लसकुस म्यें सकसितं जुरुजारुं थनी । थःगु मांभाय्या दमन विरुद्धया आन्दोलनय् वय्कलं भाषिक जागरणया विषययात कयाः यक्व यक्व हे कविता चिनादीगु दु । वय्कलं थ्व बिषय गुलि कविता चिनादिल उलि थ्व बिषयया कविता थ्व संसारय् सुं कविं नं च्वःगु दइमखु । वय्कलं थुपिं कविताय् सकल नेवाःतय् नुगलय् ब्वलनाच्वंगु आक्रोस, विद्रोहयात सशक्त रुपं उलादीगु दु । अथेहे भाषा जाति धइगु छु खः ? देश धइगु छु खः ? आदिया धाथेंगु परिभाषा नं वय्कलं थःगु कविताया माध्यमं बियादीगु दु । गथे,

 

झीगु भाषा मन्त धाःसा गय् थ्व नेपाः झीगु ज्वी

थःगु देय् परदेश जुइकाः म्वायेगु हे नं सीगु ज्वी

 

झी नुगःया हि बुलाः गुगु सः म्हुतुं पिने ज्वइगु खः

खः वहे खः माम भाषा गुगु कि आत्मा झीगु खः ।

 

मदु गुगुं तःधं व चीधं दक्व भाय् नं उत्ति ग्यं

राष्ट्र दुनेया भाय् खसेंलि राष्ट्रभाषा खः फुकं ।

थुकथं छम्ह व्याख्यातां थें वय्कलं भाषायात, देशयात परिभाषित यानादीगु दु । अथेहे वय्कःया कविताया खँ ल्हायेबलय् वय्कःया मचा म्येया बारे छत्वाःचा च्वयेगु नं सान्दर्भिक हे जुइ । चिनियाम्ह किसिचा व ताइभावा सपूm लिपा वय्कःया मचा म्यें जाःगु क्यासेत चाः पिदंगु जुल । चिनियाम्ह किसिचा सपूm ब्वनाः जि थः हे नेपालभाषा ख्यलय् दुब्वां वयाम्ह खःसा जि मचात नं वहे सपूmतिइ च्वंगु ‘इमू छम्ह लँय् दु मरि छकू बँय् दु’ ब्वनाः तःधिकः जुल । अजूचाया पुक्क थौं जि छय्चिया न्ह्यःने ‘चखुंचा चिर् चिर् बखुचां घुरघुर क्वःचां क्वा क्वा याइ, झंगः जूसां चखुं बखुं बोलिं यानाः पाइ’ म्ये हायेका बिल कि वया ख्वसः तक्क हे दी । थुकिं सिइदु वय्कःया कविताय् मचांनिसें ज्याथःपिंत तक साला कायेपूmगु क्वातूगु शक्ति दु ।

४.

जिं थःगु बाखं सपूm अय्नं मनू म्वाना हे च्वनी पिथना । दुर्गालालजुयात देछाः वना । ला बला लिपा पद्मरत्न तुलाधरजुयात नं देछाय्त वना । उबले पद्मरत्न तुलाधरजुं जिगु सपूmयात स्वस्वं धयादिल,  ‘दुर्गालाल दाइ नं जितः उखुन्हु छंगु बाखं छकः ब्वँ धकाः धयादीगु ।’

जिडम्वना गुजाःगु जुल थौं जितः, कविताया सपूm प्रकाशन याना ‘धुँ जंगलं पिने दु ।’ वय्कःयात देछाः वनेमाःगु मनय् दु । छु छु अलमलं देछाय्त वने धाधां अथें लिज्याज्यां थौं नियतिं जिं वय्कःयात सपूm देछाय् मखंका बिल । वय्कः सुखावति भुवनय् झाल । थ्व ह्याकिं जिगु जीवनय् सदां ल्यनाच्वनीगु जुल । अस्तु ।

मार्साबलिसेया दकलय् लिपांगु ई 

शरद कसाः 

‘का थौं चान्हय् बानं नां कयाच्वंगु ज्याझ्वलय् शरद भाइ छम्ह त्वःफी न्हां धकाः । बा नं धाःगु ला थौं हे नाप हे लाः वल का ।’ पासा पवित्र कसाः व जि वंगु दिल्लागाः ४ (श्रावण १७ गते) आइतवाः कुन्हु भुइजःसी छझाः झी जनकवि दुर्गालाल मार्साब नापलः वनाबलय् वय्कःया म्ह्याय् सचिता ततां जिमित खनेवं धाःगु खँ खः, थ्व । 

दर्गालाल मार्साबया ९१ दँ बुन्हिया लसताय् वय्कःयात तःजिक नागरिक अभिनन्दन यायेगुया लिसें थम्हं च्वयातःगु खुगू सफिू छक्वलं पितब्वज्या जुइगु ज्याझ्वलय् सःतेमाःपिं पाहां पिनिगु नां धलखय् जिगु नां त्वःफी धकाः उकथं नां काःगु जुयाच्वन । जिपिं वकुन्ह अन दुबलय् नं उप्वः धयाथें खँ उगु हे ज्याझ्वःयात कयाः जुल । सफुली भिंकेमाःगु खँयात कयाः नं थम्हं धयाः सुचिता ततायात च्वकाच्वन । 

जिपिं जक दुबलय् थःत कयाः नं छुं छुं खँ थुकथं कनादिल, ‘जि साःप भाग्यमानि, थुथाय् जि भचा म्हुता सायाच्वन । नये मयः मजू । जितः यइगु सवाः कथं जिमिं भमचां दयेकाः नकी ।’ खँयाखँय् दथुइ पवित्रं ख्याः यानाः धाइ, ‘थौंकन्हय् अय्लाः त्वने मास्ति मवः ला ?’ मार्साबं न्हिलां लिसः बी, ‘ग्व, त्वने यः धायेला मयः धायेला ! जिं जिन्दगी यक्व हे अय्लाः त्वन जुइ, तर थौंकन्हय् जितः लः हे सायाच्वन ।’ धाथें थुथाय् मार्साबयात किड्नीया नं समस्या दुगुलिं लः हे दानाः दानाः त्वनेमाः खनिं । 

अन जिपिं खालि खँ ल्हायेगु जक मखू । नये–त्वने नं जू । गुबलय् नं जिमित च्या त्वंके धुंकाः हानं सुमन दाइ नं मार्साबयात नापं जिमित नं मोमो ज्वनावल । जिमि नये न्ह्यः हे मार्साबं सवाः काकां पकापक म्हुतुइ ततं धयादिल, ‘का अय् भाइपिं ख्वाउँसे च्वनी, याकनं कयाछ्व ।’ जिउ जिउ धाधां जिमिनं ल्हाः व म्हुतु सनी । मार्साबया म्हुतु साः धाःगु खःगु हे जुयाच्वन, हाकनं मेगु छगः नं लिसा कयाः भपियादिल । तर जिमिसं छु स्यू धकाः मार्साबलिसे थुकथं खँ ल्हायेगु व नये–त्वने यायेगु थ्व हे दकलय् लिपांगु धकाः !

दिल्लागाः ११ कुन्हु मार्साबया जन्मन्हि । थ्व कुन्हु नं जिपिं वनेधकाः खँ जूगु खः, तर वने मखन । लिपा आकाझाकां गुलाथ्व ४ आइतवाः कुन्हु बहनी मार्साब थ्व धरती त्वःताः झायादिल । वय्कः थ्व धरती पलाः तयादीगु नेसं १०५५, विसं १९९२ दिल्लागाः ११ कुन्हु खः । वय्कः ९१ दँ तक म्वानाजःछि मदिक्क चय्दँ तक निरन्तर च्वयेगु ज्या यानादीम्ह छम्ह ज्वःमदुम्ह कवि एवं साहित्यकार खः । उज्वःम्ह कवि नं न्हापा दु, न आः दु, न लिपा दइ । सामान्य खँ जक ल्हाःसां म्हुतु काव्य धाः पिज्वयाच्वनी । गुगुं कविता न्यनाच्वना थें तायावइ । थुज्वःगु अनुभूति आः गुबलें दइमखुत ।

गुगुं छगू घटना जुइवं कविताया लँपुं झीत थनाच्वनिम्ह छम्ह अभिभावक झीसं तंके माल, सखे झीत हाकनं थुकथं सुना नं थं वइ तिनिला ?

ग्वलिं ह्वगंगु छातिया 

व इन्कलाबया सलं 

ल्वहँत हे सनाहल

उसिंउसिं छचाःख्यलं

परन्तु गो येँदे मसं

अरे छु जूगु थय्धनं

अस्तु !